جهش قیمت جهانی حافظه؛ اثر بر واردات الکترونیک ایران

اپل در روزهای اخیر قیمت پایه آیفون ۱۸ پرو را به ۱٬۱۹۹ دلار رساند؛ یعنی ۱۰۰ دلار گران تر از نسل قبل. نسخه های حافظه بالاتر حتی گران تر شده اند: مدل یک ترابایتی ۳۰۰ دلار و مدل دو ترابایتی پرو مکس تا ۵۰۰ دلار نسبت به سال گذشته افزایش قیمت داشته اند. دلیل این افزایش، به گفته خود اپل، چیزی فراتر از هزینه های معمول تولید است: کمبود بی سابقه تراشه های حافظه در سطح جهانی.

تیم کوک، مدیرعامل وقت اپل، در آخرین کنفرانس خبری گزارش مالی خود در تیرماه، این وضعیت را «سیلاب صدساله در قیمت گذاری حافظه» توصیف کرد. بر اساس برآورد مؤسسه تحقیقاتی TrendForce، هزینه حافظه برای مدل های ۲۵۶ گیگابایتی آیفون اکنون نزدیک به ۴۰۰ درصد بیشتر از سال گذشته است و به گفته کوک، انتظار می رود قیمت حافظه پس از شهریورماه (سپتامبر) هم همچنان بالا برود. حاشیه سود ناخالص اپل برای فصل جاری به ۴۷ تا ۴۸ درصد کاهش یافته، در حالی که در فصل قبل ۵۰.۱ درصد بود؛ نشانه ای از این که افزایش ۱۰۰ دلاری قیمت، تنها بخشی از افزایش واقعی هزینه قطعات را پوشش می دهد.

ریشه این بحران، کمبود مطلق سیلیکون نیست، بلکه رقابت شدید بر سر ظرفیت تولید است. سامسونگ، اس کی هاینیکس و مایکرون -تنها سه تولیدکننده بزرگ تراشه حافظه DRAM در جهان- ظرفیت کارخانه های خود را به سمت حافظه های پرسرعت (HBM) مورد نیاز مراکز داده هوش مصنوعی هدایت می کنند، چون سودآوری این بخش به مراتب بیشتر از حافظه معمولی مصرفی در گوشی و لپ تاپ است. طبق پیش بینی TrendForce، قیمت قراردادی حافظه DRAM سرور در سه ماهه سوم ۲۰۲۶ میان ۱۳ تا ۱۸ درصد و قیمت حافظه NAND میان ۱۰ تا ۱۵ درصد نسبت به فصل قبل رشد می کند؛ رشدی که هرچند نسبت به جهش نزدیک به ۶۰ درصدی اوایل سال کندتر شده، اما همچنان پیوسته و تجمعی است. سهام اس کی هاینیکس در ۸ سپتامبر (۱۷ شهریور) با استقبال بازار ۷ درصد رشد کرد، در حالی که سهام اپل حدود ۱ درصد افت داشت.

چرا این خبر برای صنعت ایران مهم است؟

تراشه های DRAM و NAND فقط در گوشی و لپ تاپ مصرف نمی شوند؛ همین قطعات در کامپیوترهای صنعتی، کنترلرهای قابل برنامه ریزی (PLC)، سیستم های اسکادا، سرورها، تجهیزات شبکه و بردهای کنترلی خطوط تولید هم به کار می روند. ایران در تمام این حوزه ها -از تجهیزات فناوری اطلاعات گرفته تا سخت افزار اتوماسیون صنعتی- عمدتاً وارد کننده است، نه تولیدکننده تراشه. وقتی تنها سه تأمین کننده اصلی DRAM در جهان ظرفیت خود را به مشتریان هوش مصنوعی با قدرت خرید بالاتر اختصاص می دهند، خریداران حافظه های صنعتی معمولی -از جمله واردکنندگان ایرانی- برای سهم کوچک تری از ظرفیت باقی مانده باید رقابت کنند. این یعنی هزینه تمام شده واردات تجهیزات رایانه ای، سرور و قطعات اتوماسیون صنعتی به ایران، احتمالاً طی چند فصل آینده افزایش می یابد؛ حتی اگر نرخ ارز و سایر متغیرها ثابت بمانند.

تحلیل: این افزایش هزینه به طور خودکار یعنی گرانی تجهیزات در بازار ایران نیست، اما بخشی از فشار هزینه ای احتمالاً به قیمت نهایی واردکنندگان و در نهایت مصرف کننده صنعتی منتقل می شود؛ روندی که پیش تر هم در مورد سایر قطعات الکترونیکی وارداتی دیده شده است. TrendForce و چند تحلیلگر دیگر این کمبود را نه یک نوسان چرخه ای معمول، بلکه روندی می دانند که احتمالاً تا پس از سال ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت، چون رشد ساخت مراکز داده هوش مصنوعی نشانه ای از کندشدن ندارد.

چه چیزهایی باید دنبال شود؟

شرکت های واردکننده تجهیزات رایانه ای و صنعتی باید گزارش های فصلی آتی سامسونگ و اس کی هاینیکس را برای تأیید یا رد پیش بینی TrendForce درباره رشد ۱۳ تا ۱۸ درصدی قیمت DRAM دنبال کنند؛ عبور از این بازه به معنای بدترشدن روند کمبود خواهد بود. هنوز تأیید نشده که ظرفیت جدید اعلام شده توسط سامسونگ، اس کی هاینیکس و مایکرون در اوایل ۲۰۲۶ بتواند پیش از سال ۲۰۲۷ کمبود را به طور محسوس جبران کند؛ با توجه به زمان چندساله لازم برای راه اندازی کارخانه های جدید حافظه، این موضوع در حد یک احتمال است، نه یک قطعیت.